Efekt utopionych kosztów: co to jest?
„Szkoda przerywać, tyle już w to włożyłem.” To zdanie kosztuje firmy więcej niż większość złych pomysłów.
Co to jest efekt utopionych kosztów
Efekt utopionych kosztów (po angielsku „sunk cost fallacy”) to skłonność do brnięcia w coś tylko dlatego, że już włożyliśmy w to pieniądze, czas albo wysiłek. Tych kosztów nie da się odzyskać, więc przy rozsądnej decyzji nie powinny mieć znaczenia. A jednak mają, bo przerwanie wygląda jak przyznanie się do straty.
Skąd to wiemy i dlaczego mówi się o efekcie Concorde
Psychologowie Hal Arkes i Catherine Blumer opisali ten mechanizm w badaniach z 1985 roku. Widzowie, którzy zapłacili za karnety teatralne pełną cenę, chodzili w pierwszej połowie sezonu na więcej przedstawień niż ci, którzy dostali zniżkę, choć sztuki były te same.
Drugą nazwą jest efekt Concorde, od naddźwiękowego samolotu, którego budowę Wielka Brytania i Francja ciągnęły mimo rosnących strat.
Przykład z życia firmy
Firma wydała 6 tysięcy złotych na kampanię, która od trzech tygodni nie przynosi zapytań. Zamiast ją wyłączyć, właściciel dokłada kolejne 2 tysiące, bo „szkoda tego, co już poszło”. Tymczasem te 6 tysięcy są wydane niezależnie od tego, co teraz postanowi. Jedyne pytanie, które ma sens, brzmi: czy następne 2 tysiące przyniosą więcej, niż kosztują?
Jak się przed tym bronić
- Zapytaj: czy zacząłbym to dzisiaj, wiedząc to, co wiem teraz? Jeśli nie, kończ.
- Ustal próg wyjścia z góry, zanim zaczniesz. Na przykład: jeśli po miesiącu nie będzie dziesięciu zapytań, wyłączam.
- Patrz tylko na przyszłe koszty i przyszłe zyski. To, co wydane, zostaje wydane.
Jak to działa na Twoich klientów
Klient, który zapłacił za karnet albo pakiet, chętniej z niego korzysta i wraca. Dlatego nawet niewielka pierwsza wpłata często zwiększa zaangażowanie. Warto z tego korzystać uczciwie: klient ma dostać wartość, a nie tylko poczucie, że szkoda mu przerwać.
Efekt utopionych kosztów po angielsku i skąd go znamy
Po angielsku to sunk cost fallacy. Hal Arkes i Catherine Blumer opisali go w 1985 roku. W jednym z ich badań uczestnicy, którzy kupili droższy karnet do teatru, chodzili na spektakle częściej niż ci, którzy dostali zniżkę, choć karnety były takie same. Ludzie kontynuują coś, w co już włożyli pieniądze, czas albo wysiłek, nawet gdy dalsze inwestowanie się nie opłaca.
Jak efekt dotyczy firm i klientów
- Firmy utrzymują nieopłacalne kampanie, produkty albo narzędzia, bo „tyle już w to włożyliśmy”.
- Klienci trzymają się drogich abonamentów i programów lojalnościowych, bo nie chcą „stracić” zebranych punktów.
- Zespoły dalej rozwijają projekt, który według danych nie działa.
Przykłady z różnych branż
- Sklep internetowy. Właściciel od roku wydaje pieniądze na kampanię, która nie zarabia, bo wcześniej zapłacił za jej przygotowanie. Lepiej przenieść budżet tam, gdzie ROAS jest wyższy.
- Usługi. Gabinet utrzymuje drogi system rezerwacji, z którego nikt nie korzysta, bo zapłacił za wdrożenie.
- Firma B2B. Producent dalej rozwija linię produktów, która od dwóch lat nie sprzedaje się, bo zainwestował w maszyny.
Jak bronić się przed efektem krok po kroku
- Przy każdej decyzji pytaj: czy zacząłbym to dziś od nowa, wiedząc to, co wiem?
- Oceniaj tylko przyszłe koszty i korzyści. Wydane pieniądze już nie wrócą.
- Ustal z góry kryteria zakończenia, na przykład próg ROAS albo termin.
- Poproś o opinię osobę, która nie brała udziału w decyzji.
- Traktuj zakończenie projektu jako oszczędność, a nie porażkę.
Najczęstsze błędy
Najczęstszy błąd to dokładanie pieniędzy do nieudanej kampanii w nadziei, że „w końcu zaskoczy”. Drugi to brak kryteriów zakończenia na starcie projektu. Trzeci to wykorzystywanie efektu wobec klientów w nieuczciwy sposób, na przykład utrudnianie rezygnacji przez straszenie utratą wszystkiego, co już zapłacili.
Utopione koszty w marketingu
Najczęstsza pułapka w marketingu to kontynuowanie kampanii, kanału lub narzędzia tylko dlatego, że już dużo w nie zainwestowano. Strona, za którą zapłacono kilkanaście tysięcy złotych, może nie sprzedawać, ale trudno ją zmienić, bo „szkoda pieniędzy”. Tymczasem wydane pieniądze nie wrócą niezależnie od decyzji. Liczy się tylko to, czy dalsze inwestowanie przyniesie więcej niż alternatywa.
Proste pytanie kontrolne
Zadaj sobie pytanie: gdybym dziś zaczynał od zera, czy wydałbym na to pieniądze i czas? Jeśli odpowiedź brzmi „nie”, przeszłe wydatki nie są powodem, żeby kontynuować. Warto też z góry ustalać punkt kontrolny, na przykład po trzech miesiącach kampanii, i jasne kryteria, przy których przerywasz działanie.
Utopione koszty po stronie klienta
Klienci też ulegają temu efektowi. Ktoś, kto zapłacił za roczny karnet, chodzi na siłownię, żeby nie zmarnować pieniędzy. To pomaga w retencji, ale tylko do pewnego momentu. Klient, który czuje, że płaci za coś, z czego nie korzysta, w końcu zrezygnuje i będzie żałował zakupu. Lepiej pomóc mu korzystać z usługi, niż liczyć na to, że będzie płacił z poczucia obowiązku.
Pierwszy krok
Wypisz trzy działania marketingowe, które prowadzisz od ponad pół roku, i przy każdym zapisz, czy zacząłbyś je dziś od nowa. Te z odpowiedzią „nie” to kandydaci do zmiany.
Wyjaśnienie na prostym przykładzie
Kupiłeś bilet do kina za 30 zł, a film po dwudziestu minutach okazuje się nudny. Zostajesz do końca, bo „szkoda pieniędzy”. Pieniędzy i tak nie odzyskasz, tracisz jeszcze półtorej godziny.
Efekt utopionych kosztów to skłonność do kontynuowania czegoś tylko dlatego, że już dużo w to włożyliśmy. W firmie widać go, gdy ktoś dalej płaci za kampanię, która nie działa, bo „wydaliśmy już tyle na grafiki”. Lepiej pytać: czy gdybym zaczynał dziś od zera, wydałbym na to kolejne pieniądze.
Trudne słowa z tego hasła
- ROI i ROAS. Ile zarabiasz na każdej wydanej złotówce. Zobacz ROI i ROAS.
- Hipoteza i eksperyment. Sprawdzanie pomysłu na danych. Zobacz hipoteza i eksperyment.
- Efekt potwierdzenia. Szukamy dowodów na to, co już myślimy. Zobacz efekt potwierdzenia.
- Dysonans poznawczy. Niewygoda, gdy fakty nie pasują do przekonań. Zobacz dysonans poznawczy.
Ćwiczenie na 15 minut
- Wypisz trzy działania marketingowe, za które płacisz co miesiąc.
- Przy każdym zapisz, ile przyniosło w ostatnim kwartale.
- Zadaj przy każdym pytanie, czy zacząłbyś je dziś od zera.
- Wstrzymaj albo zmień to, przy którym odpowiedź brzmi nie.
Pieniądze idą tam, gdzie działają; jak to policzyć, opisuje hasło ROI i ROAS.
Najczęstsze pytania
Co to jest efekt utopionych kosztów?
Skłonność do kontynuowania czegoś tylko dlatego, że już włożyliśmy w to pieniądze, czas albo wysiłek, choć tego i tak nie odzyskamy.
Jak jest efekt utopionych kosztów po angielsku?
Sunk cost fallacy. Mówi się też o pułapce utopionych kosztów albo o efekcie Concorde.
Jak nie wpaść w pułapkę utopionych kosztów?
Zapytaj, czy zacząłbyś to dziś od nowa, i ustal z góry próg, po którym kończysz. Licz tylko przyszłe koszty i zyski.
Co to jest efekt utopionych kosztów?
To skłonność do kontynuowania czegoś tylko dlatego, że już włożyliśmy w to pieniądze, czas lub wysiłek, nawet gdy dalsze inwestowanie się nie opłaca.
Kto opisał efekt utopionych kosztów?
Hal Arkes i Catherine Blumer w 1985 roku, między innymi w badaniu z karnetami do teatru.
Jak uniknąć efektu utopionych kosztów w firmie?
Oceniaj tylko przyszłe koszty i korzyści, ustal z góry kryteria zakończenia projektu i pytaj, czy zacząłbyś go dziś od nowa.
Powiązane pojęcia
← Wszystkie pojęcia w słowniku · Więcej o psychologii decyzji →